GLINKI

Glinki pierwotnie zwano Siemiętkowo. W 1417 roku książę Janusz I nadał 20 włók ziemi zwanych właśnie Siemiątkowo Janowi i Piotrowi z Mamina z ziemi różańskiej. Część Jana za długi przeszła na własność jego krewnego Daćboga z Wilamowa, syna Wilama
z Mamina. Tenże sprzedał te dobra w 1426 roku za 3 kopy groszy Maciejowi z Glinek
i Wielisławowi z Rycic. Maciej z Glinek z ziemi różańskiej pochodził z rodu Trzasków. Nabył on pozostałe grunta wokół swojej własności i dnia 8 października 1429 roku uzyskał prawo niemieckie dla 30 włók, jakie do niego należały. Nową wieś nazwano Glinki. Maciej został też pierwszym wójtem wsi notowanym w 1430 roku[1].

Wieś była zorganizowana na prawie niemieckim. Chłopi mieli ściśle określone prawa
i obowiązki, dzierżawili ziemię opłacając czynsz. Mieli prawo wychodu, czyli prawo odejścia ze wsi po spełnieniu pewnych obowiązków. Na czele wsi stał sołtys (zwany też wójtem) posiadający to stanowisko na prawach dziedzicznych. Sołtys miał prawo zakładania karczem, jatek. Przysługiwało mu prawo do 1/6 części z czynszów i 1/3 z opłat sądowych. Bardzo ważnym uprawnieniem było przewodniczenie sołtysa w ławie wiejskiej, czyli w sądzie wiejskim[2].

Jednak Maciej z Glinek popadł w konflikt z nowym księciem Władysławem i książę odebrał ziemię Maciejowi, przekazał ją natomiast Janowi Romanowi w dniu 27 lutego 1437 roku, jako rekompensatę za inne utracone ziemie. W tym czasie Glinki liczyły już 40 włók ziemi, majątek był dość spory i zapewne dobrze zagospodarowany. W XV wieku powstał tu młyn wodny na rzecz o jednym kole młyńskim[3]. Jednak Maciej z Glinek nadal posiadał tu jakieś dobra, ponieważ książę Władysław nadał dodatkowo Janowi Romanowi 2 włóki łąki nad Wissą, „po obu stronach drogi wiodącej do wsi Żebry, między łąkami Macieja z Glinek
i Marcina z Niecików
”. Książę odbierając Maciejowi jego dobra nadał mu jednocześnie 20 włók łąk między granicami Ławska, Jaków i Czaplic. Ta część gruntów Glinek już dziś nie istnieje, a kiedyś tworzyła wioskę Glinki Małe[4].

Dziedzicem Glinek Wielkich został wspomniany wyżej Jan Roman, jednak niedługo później wioskę przejął niejaki Jasiek, który został wkrótce podsędkiem ziemskim wiskim. Jego potomkowie przyjęli nazwisko Glinka herbu Ślepowron. Glinkowie należeli aż do początków XVI wieku do głównych rodów ziemi wiskiej[5].

Dalsze losy wsi związane są z rodziną Iłowskich. Kupił ją Aleksander Iłowski herbu Prawdzic. Urodził się około 1520 roku, pochodził z drobnego rodu z pod Mławy, ojciec skierował go do służby wojskowej. Właśnie wtedy wybuchła wojna z Zakonem Krzyżackim (1519-1521). Iłowski dał się podczas tej wojny poznać jako znakomity żołnierz. Z niewielkim oddziałem zadawał Krzyżakom bardzo poważne straty. W samym tylko jednym „wypadzie” na ziemie pruskie „obrócił w perzynę” 150 wsi. Również po zakończeniu działań wojennych Iłowski nękał Krzyżaków, co było przyczyną skargi wielkiego mistrza Albrechta do króla Zygmunta Starego (notabene siostrzeńca królewskiego), „sprawą Iłowskiego” miał się nawet zająć sejm. Po wojnie otrzymał on urząd starosty pasymskiego (Pasym koło Olsztyna). Uczestniczył jeszcze w wojnie na Ukrainie w latach 1526-1529, ale później poświęcił się już wyłącznie karierze politycznej. Była to wielka kariera, w 1532 roku został cześnikiem wiskim. W następnych latach był poborcą podatkowym w ziemi wiskiej i łomżyńskiej. Otrzymał przy tym liczne dzierżawy królewskich starostw. Sam również kupował wiele majątków ziemskich, około 1536 roku kupił właśnie Glinki. W 1544 roku był już kasztelanem zakroczymskim (urząd senatorski), następnie został kasztelanem wiskim i w 1557 wojewodą płockim. Iłowski posiadając liczne dobra prowadził ożywiony handel zbożowy z Gdańskiem. Należał do bogatych i wpływowych postaci. Ożenił się z córką wojewodą płockiego Anną Niszczycką, zmarł w 1561 roku[6].

Wielki majątek Iłowskiego przejął jego syn Andrzej (1527-1582), jednak dobra Glinki odziedziczyli jego bracia Jan oraz Stanisław. W drugiej połowie XVI wieku doszło tu do tragicznych wydarzeń znanych w całej Rzeczpospolitej. Warto przybliżyć tą słynną ówcześnie sprawę, należy jednak przejść do omówienia biografii brata Jana i Stanisława, Andrzeja, najstarszego syna Aleksandra Iłowskiego.

Już za młodu otrzymywał liczne majątki, ale wszystko zawdzięczał pozycji ojca. Karierę zaczął w 1553 roku jako poseł łomżyński. Następnie po śmierci ojca został kasztelanem wiskim. W 1565 roku po raz pierwszy pojawiają się sygnały o konflikcie Iłowskiego z Piotrem Grajowskim (alias Grajewskim) starostą wiskim i podkomorzym zakroczymskim. Chodziło o sprawę rozdziału soli suchedniowej (specjalne przydziały soli dla szlachty). Przerodziło się to w osobisty konflikt. Dodatkowo w 1570 roku król przekazał królewską wieś Żebry Piotrowi Grajowskiemu, poprzednio władał nią Iłowski i tenże nie zgodził się z decyzją królewską, dalej użytkując wieś[7].

Po śmierci króla Augusta Zygmunta szlachta wybrała na króla Henryka Walezego, zarówno Iłowski jak i Grajowski podpisali się pod elekcją, ale problem pojawił się podczas wyboru posłów z ziemi wiskiej na sejm koronacyjny, których miał wybrać miejscowy sejmik. Grupa szlachty sprzyjająca kasztelanowi Iłowskiemu obradowała w kościele w Wiźnie pod osłoną Tatarów, sług kasztelana. Wybrano tam dwóch posłów: Wilgę i Woronieckiego, posłów zaopatrzono w skargi na Grajowskiego, które mieli przedstawić na sejmie. W tym samym czasie grupa Grajowskiego na placu w pobliżu miasta wybrała własnych posłów. Zatem na sejm przybyły dwa komplety posłów z ziemi wiskiej. Sejm uznał jednak legalność grupy Grajowskiego. Natomiast posłowi Iłowskiego, Wildze, pozwolono brać udział
w obradach bez prawa głosu, drugiemu z posłów, Woronieckiemu , odmówiono – najpierw miał udowodnić, że ożenił się z dziewicą, ponieważ jego żona, Giżanka, jak powszechnie ówcześnie wiedziano, była kochanką zmarłego króla Zygmunta Augusta[8].

Henryk Walezy nie był długo królem, wkrótce uciekł do Francji. Podczas bezkrólewia Iłowski wziął odwet na Grajowskim, wraz z krewnymi i przyjaciółmi (Woroniecki) zajechał wioski starostwa wiskiego (starostą był Grajowski) i złupił oraz zabił stawiających opór. Dochodziło wtedy w ziemi wiskiej do licznych zabójstw stronników obu stron, jednego nawet poćwiartowano[9].

Podczas kolejnej elekcji królewskiej obaj poparli Habsburga, ale po jego klęsce szybko przeszli do obozu Batorego. Grajowski lepiej zjednywał sobie łaskę królewską. Obie strony skarżyły się na drugą do króla. W 1581 roku znowu doszło do podwójnego wyboru posłów na sejmiku. Sytuacja była już tak krytyczna, że latem 1581 roku Iłowski wraz
z braćmi (również z Janem, dziedzicem Glinek) zaczaił się w lesie koło Wąsoszy i napadł na jadącego drogą Grajowskiego oraz jego 10 ludzi, wszyscy zginęli. Zwłoki Grajowskiego przewieziono go Glinek i tu spalono. Wdowa po nim domagała się surowego wyroku i tak też się stało na sejmie w styczniu 1582 roku. Król orzekł utratę godności senatorskiej i ścięcie Andrzeja Iłowskiego, jego brata, dziedzica Glinek, skazano na utratę czci[10].

W wyżej opisanych wydarzeniach uczestniczył Jan Iłowski, o którym niewiele wiadomo, został ukarany utratą czci. W tych krwawych wydarzeniach nie brał udziału inny
z braci, również współdziedzic Glinek, Stanisław Iłowski, który należał do zupełnie innej kategorii osób. Studiował w Krakowie, następnie w Padwie. Bywał w Paryżu, gdzie przyjaźnił się z wieloma humanistami. Iłowski poświęcił się studiowaniu greki. Sam siebie nazywał „pożeraczem książek”. Dokonał wielu przekładów na polski wybitnych greckich dzieł starożytnych. Zamieszkał w Płocku, przyjął święcenia kapłańskie i zajmował pewne funkcje kościelne, jednak głównie poświęcał się pracom nad greką, metodyką historii, został doktorem praw. Zapewne często nie odwiedzał Glinki, życie ziemiańskie zupełnie go nie interesowało. Stanisław zapewne otrzymał Glinki po śmierci ojca, lecz później odstąpił je bratu Janowi, ponieważ spis podatkowy z 1577 roku tylko jego wymienia jako dziedzica Glinek[11]. Zmarł w 1589 roku[12].

Jan, dziedzic Glinek, został w 1584 roku cześnikiem wiskim, w 1587 roku był stolnikiem płockim, jednak udział w zabójstwie Grajowskiego podkopał jego karierę. Glinki następnie przejął jeden z jego synów, Wojciech Iłowski, podkomorzy wiski (1600) i kasztelan wiski (1625). Jego synami byli Jakub i Paweł, którzy uczestniczyli w elekcji Jana Kazimierza w 1648 roku[13].

Córką jednego z nich była Zofia, która wyszła za mąż za Floriana Drozdowskiego herbu Pilawa. Był on miecznikiem wiskim od 1672 roku i następnie kasztelanem wiskim. Była to ważna postać tej ziemi, należało więc zaopatrzyć Zofię w odpowiedni posag i właśnie Glinki stały się posagiem przechodząc na własność Drozdowskiego[14].

Drozdowski w latach dziewięćdziesiątych XVII wieku wydzierżawił Glinki i Słucz Antoniemu Szczuce, a po śmierci Zofii z Iłowskich, sprzedał Glinki Szczuce. Antoni Szczuka, podkanclerzy litewski, należał do  bogatych magnatów Rzeczpospolitej.  Zrobił wielką karierę u boku króla Jana III. Jego przodkowie pochodzili z ziemi wiskiej, jednak on sam wychował się na Litwie[15]. Szczuka skupił wielki majątek, potrafił skłonić kilkadziesiąt rodzin drobnoszlacheckich do opuszczenia swoich siedzib, założył miasto Szczuczyn[16]. Glinki i część Słucza stanowiły osobny klucz ramach dóbr szczuczyńskich[17].

Szczuka na początku XVIII wieku aktywnie uczestniczył w wielkiej polityce.
W czasie wojny północnej wziął stronę Stanisława Leszczyńskiego, brał udział w słynnej bitwie pod Połtawą w 1709 roku, w której legł w gruzach plan osadzenia na tronie polskim Leszczyńskiego i upadła potęga szwedzka. Szczuka zmienił front i przeszedł na stronę Augusta II. W 1710 roku w wieku 58 lat zmarł, prawdopodobnie w wyniku zarazy[18].

Po jego śmierci majątek przejęła żona Konstancja z Potockich, która jednak szybko znalazła się w tarapatach finansowych. Jej mąż posiadał liczne dochodowe starostwa, po jego śmierci uległo to zmianie. Nie mogła nawet spłacić wszystkich zobowiązań męża. Wydzierżawiała więc poszczególne majątki. W 1713 roku zastawiła Glinki oraz Słucz Gabrielowi Szpilewskiemu Neronowiczowi, późniejszemu kasztelanowi wiskiemu, za sumę 16 tysięcy zł. Szczuka nie zdołała już wykupić tego majątku. Po śmierci Szpilewskiego dobra te posiadał jego spadkobierca Tadeusz Kazimierski, skarbnik trocki[19].

Tymczasem dobra szczuczyńskie zmieniły właściciela. Wnuczka Antoniego Szczuki, Wiktoria z Kątskich dnia 26 XII 1741 roku wyszła za mąż za Eustachego Potockiego herbu Pilawa i wniosła mu w posagu liczne dobra swego dziada, czyniąc Potockiego „jednym

z bogatszych ludzi w Polsce”. Potocki chciał skupić swoim ręku dawne dobra Szczuki, w tym również Glinki i część Słucza, rozpoczęły się więc długie spory sądowe, które skończyły się dopiero w 1749 roku przejęciem tych wsi przez Eustachego Potockiego[20].

Eustachy Potocki, syn Jerzego, urodził się w 1720 roku. Już w 1731 roku był starostą dubieńskim (miał 11 lat!). Młodość spędził na edukacji w Polsce i zagranicą. Gdy osiągnął pełnoletniość – uzyskał liczne dzierżawy królewskie i wziął ślub z wnuczką Szczuki. W 1744 roku został pułkownikiem dragonów. Uczestniczył w licznych konfliktach frakcji magnackich, związany był z Francją (3 000 dukatów rocznie). Francuzi chcieli go nawet zrobić królem Polski[21].

Za czasów Potockich zapewne dobrze wiodło się mieszkańcom Glinek, ponieważ dziedzicami byli możni i oświeceni magnaci. W dobrach tych wprowadzili oczynszowanie chłopów, rezygnując z pańszczyzny[22].

Po śmierci Eustachego Potockiego w 1768 roku dobra Glinki przejął jeden z jego synów, Kajetan Potocki. To on figuruje jako właściciel w spisie ziemian z 1784 roku[23]. Jednak Kajetan nie radził sobie najlepiej z zarządzaniem majątkiem, sam zmarł w nędzy
w 1802 roku[24] ,ale wcześniej przekazał Glinki swemu najmłodszemu bratu Janowi. Tenże też miał wielkie problemy finansowe (miał żonę utracjuszkę) i w 1789 roku sprzedał za sumę
690 000 florenów dobra Szczuczyn i kilkanaście wsi w ziemi wiskiej na rzecz generała Józefa Łączyńskiego. Był to adiutant królewski, komisarz generalny wiski i hrabia austriacki, zmarł w 1800 roku. Glinki przejął wtedy jego syn Augustyn, żonaty z hrabianką Zabielską, tenże zmarł w 1822 roku w Dreźnie[25]. Obaj Łączyńscy być może nawet nigdy tu nie byli, mieszkali w Galicji. Jeszcze przed 1822 rokiem dobra Glinki kupił Stanisław Downarowicz herbu Przyjaciel ze znanego w ziemi wiskiej rodu, który sprawował w końcu XVIII wieku wiele urzędów w tej okolicy[26]. Stanisław dziedziczył tutaj na początku XIX wieku, kupił też pobliską wieś Słucz, również należącą poprzednio do Łączyńskiego. Downarowicz ożenił się z Karoliną z Łempickich i miał dwóch synów Marcelego i Stanisława[27], którzy w 1837 roku uzyskali potwierdzenie szlachectwa[28].

Glinki w pierwszej połowie XIX wieku były całkiem sporym majątkiem. Liczyły
w 1827 roku 27 domów i 115 mieszkańców[29].

Stanisław Downarowicz podzielił majątek między synów. Marceli wziął część dóbr Glinki, a Stanisław Słucz. Część Glinek wziął też Jan Stanisław Woyczański zięć Stanisława Downarowicza (starszego).

Tuż po powstaniu styczniowym w czasie uwłaszczenia powstało w tej wsi 56 gospodarstw na 608 morgach gruntu[30].

Miejscowość należała do gminy Kubra i parafii Słucz. Folwark wraz z wsią zajmował w końcu XIX wieku obszar 1501 mórg, z czego grunty orne zajmowały obszar 824 morgi, lasów było 337 mórg. W folwarku naliczono 16 murowanych budynków i 18 drewnianych. Były tu: gorzelnia, browar piwny, młyn wodny. Notowano też pokłady wapienia o torfu. Przez te dobra „przepływa struga bez nazwy”.

Przed samą I wojną światową w Glinkach powstała rosyjska szkoła powszechna. Pierwszym nauczycielem był Stefan Dumała[32]. Kolejna szkoła powstała tuż po zakończeniu
I wojny światowej.

Już z 1918 roku pochodzą dane o nowej szkole w Glinkach. Nauczycielem był Julian Piórkowski. Oficjalnie dopiero w 1922 roku w Glinkach reaktywowano szkołę, tym razem była to polska szkoła. Szkoła miała status dwuklasowej, jednak w 1924 roku została przemianowana na szkołę jednoklasową. Początkowo uczyło się w niej 89 dzieci (1922),
w 1924 uczyło się w  tylko 54 dzieci. W następnych latach liczba uczniów rosła, osiągając
w końcu lat trzydziestych liczbę 80. Nauczycielami byli: Franciszek Szyjko (1926), Aleksandra Cwalinówna (1927-1929), pani Cwalina-Sztengiel (1930), Aleksandra Stenglowa (1932), Jan Chruścielewski (1935). Szkoła działała tu jeszcze w 1941 roku[33].

Posiadaczem ziemskim w tej wsi przed II wojną był Stanisław Niebrzydkowski (59 ha)[34]. Działał tu zakład kowalski J. Niecikowskiego oraz sklep spożywczy B. Pejdzińskiego. Właścicielem młyna był A. Barwikowski[35].

W okresie międzywojennym Glinki dzielono na Włościańskie (Chłopskie)
i Szlacheckie, w obu mieszkało 398 osób w 60 domach[36]. Podział wziął się stąd, iż w części chłopskiej mieszkali chłopi dawnego majątku Glinki (ziemia uwłaszczona), część szlachecka to dawna ziemia folwarczna.


[1] Brodzicki Cz, Początki osadnictwa  …..,, s. 177.

[2] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, tom I, Warszawa 1964, s. 409

[3] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewski….., s. 183.

[4] Tamże.

[5] Tamże, s. 178.

[6] Polski Słownik Biograficzny, tom X, s. 159.

[7] Brodzicki Cz, Początki osadnictwa  …..,, s. 265.

[8] Polski Słownik Biograficzny, tom X, s. 159.

[9] Tamże.

[10] Polski Słownik Biograficzny, tom X, s. 159.

[11] Źródła Dziejowe…, s. 362.

[12] Tamże, s. 160

[13] Boniecki A, Herbarz…., tom VIII, s. 52.

[14] Boniecki A, Herbarz.., tom V, s. 36.

[15] Wiśniewski J, Podkanclerzy Stanisław Antoni Szczuka, a geneza, rozrost i rozpad dóbr szczuczyńskich, [w:] Studia i materiały….,s. 256-257.

[16] Tamże, s. 262.

[17] Tamże. s. 265.

[18] Tamże.

[19] Wiśniewski J, Podkanclerzy Stanisław……, s. 268.

[20] Tamże

[21] Polski Słownik Biograficzny….., tom XXVII, s. 804-806. 

[22] Wiśniewski J, Podkanclerzy….., s. 268.

[23] Regestr Diecezjów…. ,s. 655.

[24] Polski Słownik Biograficzny…., tom XXVII, s. 806.

[25] Boniecki A, Herbarz….,  t. 15, str. 277: Łączyńscy h. Kościesza i Nałęcz

[26] Andrzej Downarowicz był starostą radziłowskim i ostatnim sędzią grodzkim wiskim…., Rodzina, Herbarz…., tom III, s. 240.

[27] Rodzina, Herbarz….., tom III, s. 241.

[28] Tamże.

[29] Tabella miast i wsi……, tom I, s. 129.

[30] Słownik Geograficzny……, tom II, s. 587.

[32] Jemielity W, Szkolnictwo w guberni łomżyńskiej, Warszawa 1994, s. 52.

[33] Jemielity W, Szkoły powszechne w ….., s. 28.

[34] Księga Adresowa…., s. 146.

[35] Tamże

[36] Skorowidz miejscowości…., s. 46.